/**/

در سه کیلومتری شرق نیشابور در مسیر جاده مشهد ...

باغی است مصفا به نام باغ امامزاده محروق ...

محمد بن محروق از نوادگان امام موسی بن جعفر که در پی شورشی علیه خلیفه وقت ...

او را به قتل رسانیده و پیکرش را به آتش کشیدند و خاکسترش را درمحله تلاجرد نیشابور به خاک سپردند ..

و ازین روست که آرامگاهش به " محروق " یعنی " سوخته شده " معروف است ...

بقعه ای زیبا بنا شده در قرن دهم هجری با گنبدی کاشیکاری شده و ایوان های بلند ...

در میان باغی مشجر و در کنارش آرامگاه امامزاده ابراهیم یکی از اولاد حضرت موسی بن جعفر...

در گوشه شمال شرقی این بقعه ، مزار بزرگمردی از اهل ادب و دانش این سرزمین ...

 

غیاث‌الدین ابوالفتح عُمَر بن ابراهیم خیام نیشابوری ...

فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس و رباعی سرای ایرانی دورهٔ سلجوقی...

دانشمند و ادیبی که در سده پنجم هجری در نیشابور به دنیا آمد ..

در میانسالی فقه آموخت و حدیث و تفسیر و فلسفه و حکمت و ستاره شناسی ..

کتابی در باره معادلات درجه سوم به زبان عربی نوشت ...

( رساله فی البراهین علی مسائل الجبر و المقابله )

و به دعوت سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی و وزیرش نظام الملک به اصفهان رفت ..

تا سرپرستی رصدخانهٔ اصفهان را به‌ عهده گیرد و  هجده سال در آن‌ جا مقیم شد ..

 

و  تقویم جلالی را تدوین کرد که به نام جلال‌الدین ملکشاه شهره‌ است...

وی بدین منظور مدار گردش کره زمین به دور خورشید را تا ۱۶ رقم اعشار محاسبه نمود.

و در همین سال‌ها مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اثر ریاضی خود را با نام ...

رساله " فی شرح مااشکل من مصادرات اقلیدس "  را می‌نویسد ...

و در آن خطوط موازی و نظریهٔ نسبت‌ها را شرح می‌دهد....

خیام به تحلیل ریاضی موسیقی نیز پرداخته‌ است ...

و در " القول علی اجناس التی بالاربعاء " مسالهٔ تقسیم یک چهارم را ...

به سه فاصله مربوط به مایه‌های بی‌نیم‌پرده، با نیم‌پردهٔ بالارونده، و یک چهارم پرده را شرح می‌دهد..

 

پس از درگذشت ملک‌شاه و کشته شدن نظام‌الملک، خیام مورد بی‌مهری قرار گرفت ...

کمک مالی به رصدخانه قطع شد و  اصفهان را به قصد اقامت در مرو ...

که به عنوان پایتخت جدید سلجوقیان انتخاب شده بود، ترک کرد....

گفته‌اند  که خیام در زندگی  همسر برنگزید ...

تاریخ وفات وی سال ۵۱۷ بوده‌است ..

علیرغم مدارج علمی برجسته ،‌ او به رباعیاتش در جهان شهره است ..

 

اشعاری که اساتیدی همچون فیتز جرالد آنها را ترجمه کردند  ..

گویا اشعار خیام در زمان حیاتش به واسطهٔ تعصب مردم مخفی بوده و تدوین نشده ...

و تنها بین یکدسته از دوستان همرنگ و صمیمی او شهرت داشته ...

یا در حاشیهٔ  کتب اشخاص باذوق بطور قلم‌انداز چند رباعی از او ضبط شده، و پس از مرگش منتشر گردیده

 

نخستین تصحیح معتبر رباعیات خیام به دست صادق هدایت انجام گرفت.

وی از نوجوانی دلبستهٔ خیام بود و تدوینی از رباعیات خیام صورت داده بود.

بعدها در ۱۳۱۳ آن را مفصل‌تر و علمی‌تر و با مقدمه‌ای طولانی با نام ترانه‌های خیام به چاپ رسانید.

تصحیح معتبر بعدی به دست محمد علی فروغی در ۱۳۲۰ به انجام رسید ...

در زمان سلطنت رضا شاه مقبره خیام را با عجله به شکل میله ای سنگی تعمیر و آماده بازدید کردند

تا آنکه در مرداد 1335 انجمن آثار ملی ایران در نامه ای ...

به مهندس هوشنگ سیحون معمار بزرگ ایرانی ...

درخواست کرد تا طرح و نقشه ای در خور جایگاه این شخصیت بزرگ ارائه دهد ...

محل جدیدی در گوشه شمالی باغ انتخاب شد و طرح پیشنهای آقای سیحون مورد تائید واقع شد ..

طرح اولیه آرامگاه با استخوان بندی فلزی تهیه شد و کار با بتن ظریف انجام گرفت ..

و ارتفاع آرامگاه به 22 متر ترقی داده شد تا عظمت و جلوه بیشتری پیدا کند ...

سال 1338 ساخت آرامگاه شروع شد و پس از سه سال کار مداوم در 1341 به اتمام رسید ..

مقبره خیام از لحاظ معماری و ساخت یکی از مهم ترین ساختمانهای ساخته شده در زمان خود است.

در چهار مقاله نظامی عروضی آمده است :

شنیده بودم که خیام گفته بود : گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل افشانی کند .

در میان درختان کاج تنومند و زرد آلو محل مناسب بنا در نظر گرفته شد ...

در اینجا اختلاف سطحی در حدود 3 متر وجود داشت که از همین وضعیت استفاده شد...

 و مجموعه بنا شامل یک برج و چشمه سارهای اطراف آن به دور یک دایره بزرگ طراحی شد ...

به طوریکه برج هم کف زمین و چشمه سارها در اختلاف سطح قرار گیرند.

 

خیام در واقع سه شخصیت دارد :

ریاضی دان  ، منجم و شاعر که باید هر سه شخصیت در بنا نشان داده می شد .

دایره کف به ده قسمت تقسیم شد به طوری که برج یادبود بر 10 پایه مستقر باشد...

عدد 10 اولین عدد دو رقمی ریاضی است و پایه اصلی بسیاری از اعداد است.

از هر یک از پایه ها دو تیغه مورب به طرف بالا حرکت می کند ...

به ترتیبی که با تقاطع این تیغه ها حجم کلی برج در فضا ساخته می شود ...

و چون تیغه ها مورب اند خطوط افقی آنها باید ناظر به محور عمودی برج باشد ....

پس تیغه ها به صورت مارپیچ شکل به طرف بالا حرکت می کنند تا با هم  تلاقی کنند ...

و از طرف دیگر سر در بیاورند که خود یک شکل پیچیده ریاضی و هندسی است....

 این شکل با عدد 10 هر دو سمبل دانش ریاضی خیام است.....

 

برخورد تیغه ها با یکدیگر فضاهای پر و خالی و به خصوص در بالا...

ستاره های درهمی را به وجود می آورند...

که از لابلای آنها آسمان آبی نیشابور پیدا است ...

و به تدریج به طرف نوک گنبد ستاره ها کوچکتر می شوند ...

تا در آخر یک ستاره پنج پر آنها را کامل میکند....

این ستاره ها و آسمان اشاره به شخصیت نجومی خیام دارد .

 

و اما برخورد تیغه  ها با هم ده لوزی بزرگ می سازند که باید با کاشی کاری پر شوند....

 بهترین تزئین  رباعیات خیام بود که به صورت خط شکسته و در هم ...

به روش "  سیاه مشق"  های خطاطان بزرگی مانند میر عماد و بعضی استادان شکسته نویس ...

با کاشی به صورت نقوش  انتزاعی  سرتاسر لوزی ها را پر کند ....

به تقاضای "  انجمن آثار ملی "  شادروان استاد جلال همایی بیست رباعی به این منظور انتخاب کردند ...

و استاد مرتضی عبدالرسولی با نظر مهندس سیحون که  این خطوط در هم و تزیینی باشند ...

زیبا نویسی ها را انجام دادند که با کاشی معرق آماده و به شکل کتیبه های تزیینی ...

به ارتفاع حدود 14 متر داخل لوزی ها نصب شد ....

که باید گفت در تاریخ معماری ایران اولین بار بود که خط شکسته در تزیینات بنا به کار رفت.....

از داخل نیز قسمت های پر ،  از جمله همین لوزی ها با نقش گل و برگ و پیچک ...

باز از هم با کاشی معرق تزیین گردیدند و تماما اشاره به شخصیت شاعری خیام است.

 

 

دور تا دور برج در قسمت اختلاف سطح ، چشمه سارها در اطراف یک دایره وسیع به مرکز خود برج ساخته شد...

همه از سنگ گرانیت با اجزا مثلثی شکل و تورفتگی و برون آمدگی هایی ...

که تا اندازه ای شکل خیمه را تداعی میکنند  ...

و این اشاره به نام خیام است .چون پدرش خیمه دوز بود نام او به همین مناسبت انتخاب شد.

از طرف دیگر حوض ها با کاشی فیروزه که در مجموع  قسمتی از ستاره را نشان می دهند...

به تعداد هفت پر به مفهوم هفت فلک و هفت آسمان و هفت تپه ...

باز اشاره به افلاک و نجوم دانش دیگر خیام است....

روی هم رفته مجموعه در یک حال و هوای شاعرانه با درختان تنومند در اطراف ساخته شد ....

و همان طور که خواست خود خیام بوده کاملا باز است ...

و مزارش بهاران گل افشان.....

در قسمت دیگر باغ بناهای دیگری...

جهت کتابخانه و مهمانسرای موقت با ملحقات برای مستشرقین و محققین

که مایل اند در محل اقامت کوتاه داشته باشند ...

و از نزدیک در جوار آرامگاه و در فضای شاعرانه ضمن کار بهره معنوی داشته باشند ساخته شد...

این بحر وجود آمده بیرون ز نهفت

کس نیست که این گوهر تحقیق بسفت

هرکس سخنی از سر سودا گفتند

زان روی که هست، کس نمی داند گفت

گردون نگری ز قد فرسوده ی ماست

جیحون اثری ز اشک پالوده ی ماست

دوزخ شرری ز رنج بیهوده ی ماست

فردوس دمی ز بخت آسوده ی ماست

از من، رمقی به سعی ساقی مانده ست

وز صحبت خلق، بی وفایی مانده ست

از باده ی دوشین قدحی بیش نماند

از عمر ندانم که چه باقی مانده ست

چون آمدنم به من نبد روز نخست

وین رفتن بی مراد، عزمی ست درست؟

بر خیز و میان ببند ساقی، چست

کاندوه جهان به می، فرو خواهم شست

دوری که در او، آمدن و رفتن ماست

او را نه نهایت، نه بدایت پیداست

کس می نزند دمی در این معنی راست

کین آمدن از کجا و رفتن به کجاست!

ای دوست بیا تا غم فردا نخوریم

وین یک دم عمر را غنیمت شمریم

فردا که از این دیر کهن در گذریم
با هفت هزار سالگان، سر به سریم

تا دست بر اتفاق بر هم نزنیم

پاییز نشاط، بر سر غم نزنیم

خیزیم و دمی زنیم، پیش از دم صبح

کین صبح، بسی دمد که ما دم نزنیم

صبح است، دمی با می گلرنگ زنیم

وین شیشه ی نام و ننگ بر سنگ زنیم

دست از عمل دراز خود باز کشیم

در زلف دراز و دامن چنگ، زنیم

دوران جهان، بی می و ساقی، هیچ است

بی زمزمه ی ساز عراقی، هیچ است

هرچند در احوال جهان می نگرم

حاصل همه عشرت است و باقی، هیچ است

 

 

با سپاس از :

http://vina.blogfa.com