در کتابخانه ام مجموعه ای صحافی شده است ....
به رنگ قرمز تیره از مجله سخن ...
یادگار شوهر خاله مریم است ...
وقتی که نزدیک به مرگش بود ....
بخشی ار کتابخانه و صفحات موسیقی را برای من گذاشت ...
صفحه اول را که باز می کنی نوشته :
" دوره چهارم سخن "
مجله ادبیات و دانش و هنر امروز ...
نویسندگان این شماره :
احمد بیرشک – رسول پرویزی – محمد علی جمال زاده – سعدی حسنی –
پرویز ناتل خانلری – ذبیح الله صفا – نصر الله فلسفی – جمشید مفتاح – حسن قائمیان
آذر ماه 1331 به قیمت 15 ریال
صفحاتش زرد شده اند ...
و به کوچکترین فشاری ممکن است از هم بپاشند ...
و با احتیاط مثل کتابهای موزه ورقشان می زنم ...
عطر کاغذ کاهی قدیمی و خاک چند ساله در مشامم می پیجد ..
و به سالهائی فکر می کنم که حتی به دنیا نیامده بودم ...
و این نامهائی که هرکدامشان بخش بزرگی از تاریخ ادبیات و فرهنگ این کشور را قلم زده اند ..
مجله سخن نشریهای فرهنگی ادبی بود که بین سالهای ۱۳۲۲ تا ۱۳۵۷ منتشر میشد.
و پایهگذارش آقای پرویز خانلری و در ابتدا ارگان جامعه لیسانسیههای دانشسرای عالی ...
دوره نخست مجله با انتشار اولین شماره در خرداد ۱۳۲۲ ...
و با همکاری عدهای از جوانان باذوق و نواندیش مانند هدایت، بزرگ علوی و شهید نورایی آغاز به کار کرد.
تا چند شماره به صاحب امتیازی ذبیحالله صفا و سردبیری خانلری منتشر شد،
اما با رسیدن خانلری به سی سالگی صاحب امتیازی مجله به او منتقل شد .
پس از سه دوره انتشار به علت مسافرت تحقیقاتی استاد خانلری به کشور فرانسه، متوقف شد و از اول آذر ۱۳۳۱ مجدداً منتشر شد و انتشار آن به طور ماهانه تا سال ۱۳۵۷ بیوقفه ادامه یافت.
رهآورد این فعالیت ۲۷ دوره سخن در سی هزار و صد صفحه بود که در تاریخ فرهنگ ایران به صورت یک دایرهالمعارف باقی مانده است.
در طول این مدت اگرچه خانلری اولین سردبیر و ناخدای همیشگی آن بود؛ معهذا افرادی فرهیخته و کارآمد در ادوار مختلف آن عهدهدار سمت سردبیری بودند که عبارتند از:
احمد بیرشک، احسان یارشاطر، ناصر پاکدامن، علیرضا حیدری، قاسم صنعوی، تورج فرازمند، حسن هنرمندی، ابوالحسن نجفی، محمود کیانوش، رضا سیدحسینی، ایرج افشار و هوشنگ طاهری...
سخن به عنوان یک مجله ادبی و فرهنگی پیشرو و نوجو اعتبار و شهرت شایانی کسب کرد، که این همه به دو مناسبت بود:
یکی روی آوردن به نشر شعر و داستان و نمایشنامههای نو اروپایی و ملل دیگر بود که پیش از آن در مجلههای فارسی مرسوم دیده نمیشد،
و دیگر چاپ کردن نوشتهها و سرودههای گروهی نویسنده تازه نفس بود که پیش از آن آثارشان چندان در نشریات فارسی دیده نمیشد .
در مجموع مجله سخن نقش بهسزایی در جهتگیری ادبیات فارسی در دوره معاصر داشته است.
آقای پرویز ناتل خانلری در سال 1292 در تهران از پدر و مادری از دیار مازندران به دنیا آمدند .
جد او میرزا احمد مازندرانی بوده که ابتدا خانلر خان و بعد اعتصام الملک لقب گرفت و مشاغلی در وزارت امور خارجه داشتند و پدرشان نیز کار پدر در پیش گرفت و ماموریت در تفلیس و سنت پترزبورگ .
نام خانلر از جدش به او رسید و " ناتل " نام قدیمی شهری در مازندران بود که به پیشنهاد نیما یوشیج پسر خاله مادرش بر نام خانوادگی او افزوده شد و نامش شد پرویز ناتل خانلری ...
پس از اتمام تحصیلات ابتدائی وارد دارالفنون شد و رشته ادبی را انتخاب کرد و بعد دانشسرای عالی و در سال 1314 دانشنامه لیسانس زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و بعد از نظام وظیفه کارمند وزارت فرهنگ شدند و دبیری در دبیرستانهای رشت و آموزش در دوره دکتری ضمن تدریس و کار و در سال 1322 ایشان از اولین دریافت کنندگان مدرک دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران بودند
کرسی تاریخ زبان ادبیات فارسی در دانشگاه تهران از ابداعات ایشان بود و تا سال 1357 متصدی تدریس آن شدند .
از همان زمان دانشجویی با مطبوعات همکاری داشته
و با ادبای سبعه ( هفت گانه ) همچون محمد تقی بهار و رشید یاسمی و سعید نفیسی
تا گروه ربعه یا همان تحصیلکردگان نوگرا همچون صادق هدایت و مجتبی مینوی و بزرگ علوی و مسعود فرزاد آشنائی و مراوده داشتند .
در 1320 با خانم زهرا کیا ازدواج کردند و صاحب دو فرزند ، دختر و پسر شدند که متاسفانه پسرشان در جوانی فوت کردند .
در سال 1327 به مدت دو سال در انسیتو دو فونتیک دانشگاه سوربن مطالعه و تحقیق کردند و اولین ایرانی بودند که با رشته فونتیک یا آوا شناسی آشنا شدند و رساله به زبان فرانسه نوشتند .
هنگامی که وزیر فرهنگ بودند طرح ایجاد سپاه دانش را به تصویب رساندند و در سال 1344 بنیاد فرهنگ ایران را تاسیس کردند که بیش از سیصد کتاب تحقیقی در ادبیات و تاریخ و مسائل علمی منتشر کرد و همینطور مدیر کلی سازمان پیکار با بیسوادی را نیز بر عهده داشت .
دستور زبان فارسی خانلری اولین بار در سال ۱۳۴۳ بهعنوان کتاب درسی دبیرستانی به چاپ رسید و سالها در دبیرستانها تدریس میشد، و بعداً مورد تجدید نظر قرار گرفت و در دانشگاهها نیز تدریس شد و میتوان گفت اولین دستور زبان فارسی بر بنیاد زبانشناسی در ایران است. در این دستور، بسیاری از اصطلاحات درست و بجای زبانشناسی که اکنون در زبانشناسی و دستور زبان رایج است، مانند نهاد، گزاره، عملکرد، پایه، پیرو، وابسته و نظایر آن از برساختههای اوست.
اثر مهم و ماندگار دیگر خانلری، تاریخ زبان فارسی است که تاکنون تنها کتاب مرجع در این زمینه به حساب میآید.
از دیگر کارهای عمدهٔ خانلری، طرحریزی تألیف و انتشار «فرهنگ تاریخی زبان فارسی» بود. بدین ترتیب روشن خواهد شد که هر واژه دست کم در زبان مکتوب از چه تاریخی وارد شده و هر یک از معنیهای گوناگون آن از چه روزگاری بر جا مانده است. وجود چنین فرهنگی در هر زبان، شناسنامهٔ تاریخی یکیک واژههای آن زبان است .
در سال ۱۳۵۹ دیوان خواجه شمسالدین محمد حافظ توسط بنیاد فرهنگ ایران انتشار یافت.
دیوان حافظ چاپ خانلری، با وجود چندین ویرایش دیگر از غزلهای حافظ که طی سی سال پس از آن انتشار یافته است، اعتبار خود را حفظ کرده و مورد استفادهٔ محققان است.
مجموعه اشعار او با نام «ماه در مرداب» در سال ۱۳۴۳ انتشار یافت و بارها تجدید چاپ شد.
شعر «عقاب» او که به صادق هدایت تقدیم شده،
از زیباترین و پرمحتواترین نمونههای شعر معاصر ایران است که این گونه آغاز میشود:
گشت غمناک دل و جان عقاب
چو ازو دور شد ایام شباب
دید کش دور به انجام رسید
آفتابش به لب بام رسید
باید از هستی دل برگیرد
ره سوی عالم دیگر گیرد..
دکتر پرویز ناتل خانلری پس از یک دوره بیماری طولانی ...
در شهریور 1369 در سن 77 سالگی در تهران درگذشت ..
روحشان شاد و قرین آرامش باد ...
منبع : ویکی پدیا