در نقشه امپراطوري هخامنشي ، محل تلاقي خطوط بين سرحدات شمال شرق  " سغد " تا جنوب غرب  " حبشه " و شمال غرب " يونان"  تا جنوب شرق  " هند " مكاني است كه صدها سال بعد از حمله اسكندر و اعراب ، مردمي كه از كنار خرابه هايش رد می شدند تصوير تخت شاهي را كه ديدند آن را تخت پادشاه جمشيد پنداشتند كه فردوسي در شاهنامه از آن ياد كرده بود و چنين شد كه نام تخت جمشيد بر آن نهادند .

تا زماني كه در سال 1310 اين گنجينه مدفون شده توسط باستانشناسان كشف شد  و كتيبه ها را ترجمه كردند و نامش را يافتند :

" پارسه "

در محوطه اي به وسعت 125 هزار مترمربع  كه از سطح دريا 1770 متر بالاتر است و يك سويش روي كوه مقدس "رحمت "  و سه طرف ديگر در درون جلگه  “ مرودشت “  و نزديك به شهر پارسه در سال 522 قبل از ميلاد به فرمان داريوش بزرگ سنگ اوليه بنايي را گذاشتند كه نه پايتخت بود و نه  پرستشگاه و نه دژ و نه شهر .

بارگاهي ماندگار و جاودان براي هزاران سال كه  شكوه و جلال ايران زمين باشد و محل ديدار اقوام و ملل و سران كشورها و در واقع نخستين سازمان ملل ...

در كتيبه هاي بنا در ديوار جنوبي صفه نوشته اي از داريوش است :

" در اينجا پيشتر بنائي نبود . من اينجا اين ارگ را ساختم و آن را زيبا و كامل و امن ساختم "

از همان نخست طراحي اصلي و تعداد و محل كاخها و عمارتها و كاربردهاي جداگانه آنها توسط داريوش انجام گرديد و بعد بر اساس همين نقشه ساخت و ساز بناها توسط پسرش خشايار شاه و پادشاهان بعدي تا اردشير سوم و سال 336 قبل از ميلاد ادامه پيدا كرد .

سبكهاي معماري بابل و آشور و مصر و يونان و آسياي صغير و قوم اوراتو در دستهاي ماهر و هنرمند معماران و هنرمندان و استاد كاران و كارگران هخامنشي به هم آميخت و سنگ و خشت و گل و آجر و چوب و آهن و فلزات گرانبها و عاج و لاجورد و عقيق به كار گرفته شد  تا مجموعه اي عظيم و شگرف در معماري پديد آيد .

زنان و مرداني كه بر اساس آثار به دست آمده نه فقط حقوق و دستمزد داشتند بلكه بيمه بيكاري هم مي گرفتند و اين شد كه كاخها نه بر خون آدميان بلكه بر هوش و هنر آنها به آسمان قد كشيد.

در ابتدا بخش بزرگي از يك دامنه نامنظم صخره اي را مطابق نقشه اي دقيق تا ارتفاع دلخواه هموار كردند و بلنديها را تراشيدند و گودي ها را با خاك و تخته سنگ پر كردند و در دامنه تپه شاهي سكوئي به وسعت 125 هزار متر مربع آماده شد و محوطه به چهار بخش مساوي تقسيم شد .

سه نوع آبراهه روي صفه تهيه كردند . يكي خندقي بزرگ و پهن در پشت ديوار شرقي كه آب باران كوهستان را به راه آبهاي زير زميني در شمال و جنوب صفه مي رساند تا از آنجا بيرون رود . اين راه آبها چندين متر ژرفا  داشتند و بیش از دو کیلومتر طول و از زير بناها به دشت مي رسند

و راه آب هاي ديگري كه درداخل كاخها با آجر قير اندود همچون چاه سنگ چين شده درست كردند و مثل ناودان داخل ديوارها تا سطح بام بردند كه آب باران را به زير زمين و بيرون كاخ ببرد .

و راه آبهايي كه آب مصرفي روزانه را جريان مي دادند

هخامنشیان در برخی از قسمت‌ها صخره را تا نه متر تراش داده و پائین رفته اند و در بخش‌هایی نیز با افزودن سنگ‌های غول پیکر توانسته اند به شیب مورد نظر دست یابند. آنان با روش‌های خاص و مهندسی خود تدابیری اندیشیده بودند که آب بدون گل و لای از کانال خارج شود.

براي دفاع از ارگ ، باروهايي استوار و خشتي درست كردند كه هنوز برجهايش برلبه شمالي صفه و تپه مشرف به آن ديده مي شود . 

سكوي اول صفه از تخته سنگهايي آماده شد كه از كاني هاي نزديك و مجد آباد آورده شده و تراش داده شده و بعد بدون ملاط  روي هم سوار شدند و براي استواري با بستهاي فلزي به هم دوخته شدند .

راه ورودي در آغاز از سمت جنوب و نرديك كتيبه ها بوده كه مسدود شد و بعد پلکان ورودي بزرگ شمال غربي احداث شد . از شگفتی‌های این بنا می‌توان به معادن سنگ آن اشاره کرد. مهندسان و معدنکاران می‌توانستند با ابزارهای ساده خود سنگ‌هایی حتی به وزن ۲۵۰ تن را از معدن استخراج و سالم به پائین کوه منتقل و پس از ایجاد طرح اولیه آن را به پارسه  انتقال دهند.

كل بناها با دیواري خشتي و ستبر در شمال و جنوب محافظت مي شده كه همچون كماني تا روي تپه شاهي امتداد داشته كه در آنجا دو دخمه سنگي در دل كوه بوده ، آرامگاه اردشير سوم و اردشير دوم و چاه سنگي عميق بين آن دو كه از فرو ريختن سيلاب به درون كاخها جلوگيري مي كرده است .    

راه ورود به سكو از طريق پلكان اصلي بوده

دو پلكان روبروي يكديگر در بخش شمال غربي همچون دستاني كه آرنج خم كرده اند تا مشتاقان را در خود جاي دهند و از هر طرف 111 پله كوتاه و پهن به ارتفاع 10 سانتيمتر كه باستان شناس آلماني هرتسفلد آن را در جهان بي نظير مي داند  و مسيري براي گام پيمودن با وقار و شاهانه مهمانان با لباسهاي فاخر و بلند ...

در بالاي پلكانها بناي ورودي تخت جمشيد يا همان دروازه ملل به ارتفاع  10 متر و يك ورودي اصلي و دو خروجي كه بر دروازه غربي و شرقي آن طرح مردان بالدار و " گوپت شاه " (جانوری با سرانسان وبدن گاو ویال شیر وبال عقاب) حجاری شده است که جرز را بر دوش دارند و حالت نگهبانان درگاه را گرفته اند و در قسمت فوقاني شش كتيبه ميخي كه نام اهورامزدا دارد و اين عبارت شگرف

" هرچه به ديده زيباست به خواست اهورامزدا انجام مي شود "

کاخ دروازه ملل " تالاری چهارستونی در شمال غربی صفه است و به منزله تالار انتظار بوده، وسه سوی آن سکوئی داشته برای استراحت میهمانانی که از " پلکان بزرگ "بالا می آمدند واز طریق این تالار به " حیاط آپادانا" می رفته اند . دو درگاه ورودی این تالار را با نقوش " گوپت شاه " (جانوری با سرانسان وبدن گاو و یال شیر و بال عقاب) تزیین کرده اند که جرز را بر دوش دارند و حالت نگهبانان درگاه را گرفته اند. خروجي رو به جنوب به سوي كاخ آپادنا مي رود .

دو مجموعه پلكان يكي رو به شمال و ديگري به جنوب با نقوشي حجاري شده از فرماندهان عالي رتبه ماد و پارس با گلهاي نيلوفر آبي در دست و افراد گارد جاويدان در حال اداي احترام و در پلكانهاي جنوبي نمايندگان كشورهاي گوناگون با هداياي خاص و نقوشي زيبا و ساده و با وقار كه احترام  و نظم و شكوه را به چشم مي كشند و در اصل رنگ آميزي بسيار زيبايي داشته اند

كاخ آپادانا اولين و قديمي ترين بنا بوده كه در زمان داريوش كبير براي برگزاري جشن هاي نوروزي و پذيرش نمايندگان كشورها استفاده مي شده ، ده هزار متر مربع وسعت داشته با تالاري مركزي و شش رديف شش ستوني و سه ايوان در شمال و شرق و غرب هركدام با 12 ستون كه جمعا 72 ستون بوده و اكنون تنها 14 تاي آن باقي مانده . ارتفاع ستونها 20 متر بوده و فاصله آنها با هم غیر معمول است و وزن هزیک از آنها 90 تن و بر فراز آنها سر ستون های گاو دو سر و یا شیر دو سر که هر کدام 5/1 تن وزن داشتند قرار می گرفته است .

4 برج كاخ را از چهار طرف محافظت مي كرده و ديوارهاي بيروني تزئينات سرو و نخل و نماد فر ايراني و كتيبه هاي ميخي روي كاشي هاي لعابدار داشته. ستونها همه از چوب سروهاي لبنان و ساروج هند بوده اند مگر زماني كه تحمل سقف را نداشته اند اما ته ستونها و سر ستونها از سنگ بوده .

برای برهم نهادن پایه ستون، قلمه ستون، گل ستون، سر ستون و یا جرزهای درگاه‌ها هیچ نوع ملاتی به کار نمی‌بردند و تنها با روش خاصی دو سطح تحتانی و فوقانی سنگ را پاک تراش می‌کردند. این روش باعث می‌شد تا ستون و درگاه‌ها در مقابل نیروی زلزله پایدار بمانند.

کاخ آپادانا دارای دو جفت پلکان دو طرفه در سمت شمال و شرق است که طول هر یک از دیواره‌های آن ۸۱ متر است. روی این دیواره‌های سنگی، صفی از سربازان، بزرگان کشوری و ۲۳ قوم هدیه آور از ایران بزرگ را حک کرده اند. در مرکز این پلکان‌ها نقشی از پادشاه قرار داشته که در یک دست عصایی به نشانه پادشاهی دارد و در دست دیگر گل نیلوفری را به نشانه صلح و دوستی و دانش تقدیم هدیه آوران می‌کند.

پلكاني در قسمت جنوب غربي از كاخ آپادنا به كاخ تچرا يا تجر مي رود كه معناي نامش خانه زمستاني است .

بناي اختصاصي كوچكي براي داريوش كبير كه در و ديوارش نقوش شاه و خدمه را داشته و سربازان نيزه دار با سپر  و در واقع موزه خط بود چون كتيبه هاي بسياري به زبان پارسي باستان و خطوط پهلوي در آن بوده است.

تمام تندیس‌ها و نقوش حجاری شده در تخت جمشید مزین به رنگ‌های متنوع بوده است. برای نمونه می‌توان به نقش داریوش در کاخ تچر اشاره کرد. تاج داریوش از طلا، ریش وی از سنگ لاجورد، دستبند و گوشواره‌ها از سنگ‌های قیمتی بودند ولی امروز فقط سوراخ‌های محل نصب این زیورآلات بر نقش باقی مانده اند اما هنوز در حاشیه لباس وی می‌توان آثار نقوش بسیار ریزی را یافت که با رنگ‌های زیبا برجسته می‌شده اند.

كاخ هديش را خشايار شاه ساخت . در مرتفع ترين قسمت صفه و هديش يعني مرتفع و البته نام همسر دوم خشايار هم بوده و تصاویر پادشاه و خدمه و جانوران مختلف بر دیوارهایش نقش شده بوده  .

کاخ ملکه نسبت به سایر بناها در ارتفاع پایینتری ساخته شده و بخشی از آن در سال 1931 توسط پرفسور هرتسفلد خاکبرداری و تجدید بنا شده و امروز به عنوان موزه و اداره مرکزی تاسیسات تخت جمشید استفاده می شود .

کاخ سه در در مرکز کوشک شاهی قرار داشته و سه درگاه و چند راهرو آن را به کاخ های دیگر متصل می کرده به آن کاخ مرکزی هم می گویند چون نقوشی بر پلکانها است که نجبیب زاده گان پارسی به شکلی دوستانه و غیر رسمی برای ملاقات فرمانروا می رفته اند و تخقیقات می گوید در زمان اردشیر یکم بنایش کامل شده است

یکی از معروفترین بناها کاخ صد ستون است .

به وسعت 4300 مترمربع و صد ستون که هرکدام 14 متر ارتفاع داشته اند با زیر ستون زنگوله ای ، شالی گرد، تنه شیاردار و بسیار مزین به گل و بوته در بالا و سرستون گاو دوسر- که نمونه هایی از آن را در " موزه ملی ایران " و " موزه شرقی شیکاگو " گذاشته اند  ، و هشت درگاه ( دو تا درهر دیوار) و در کتیبه ای به زبان بابلی و خط میخی بر خشتی سنگی که در گوشه جنوب شرقی تالار پیدا کرده اند  آمده است :

" اردشیر شاه گوید : این خانه ، خشاریار شاه پدرمن ، پی اش را ریخت، به تأیید اهورامزدا و من، اردشیر شاه، آن را بر آوردم و  تمامش کردم"

جرزهای درگاه های شمالی این کاخ را به صحنه ای مشتمل بر بارعام شاهی و پنج ردیف ده تائی از سربازان ایرانی ( یعنی یکصد نفر در هر درگاه ) که گفتی تخت را بر نیزه های خود استوار دارند، مزین کرده اند. درگاه های جنوبی نمایندگان ملل تابع را نشان می دهد  که تخت شاهی و خود او را نشسته بر آن حمل می کنند، و درگاه های شرقی و غربی شاه را در نبرد با جانوران عجیب الخلقه ( مثلا ً شیر بالداری که شاخ گاو ودم کژدم دارد و در باور ایرانیان احتمالا ً نمودار اهریمن می بوده اند) نشان می دهد .

کاخ شورا یا تالار مرکزی بر اساس نقوش حجاری شده محل بحث و مشورت پادشاه با بزرگان بوده است در این محل دو سرستون به شکل انسان بوده که سمبل تفکر هستند و در هیچ یک از بناهای دیگر این سر ستونها نبوده است .

ساختمان خزانه شاهی تالاری با 99 ستون و یک تالار با صد ستون و اتاق و دو حیاط خلوت است . مجموعه ساختمانهای خزانه نوسط حصاری ضخیم و خیابانی پهن از مابقی قسمتها جدا می شده اند . خزانه به فرمان داریوش ساخته شد و خشایار شاه کاملش کرد

در فاصله شش و نیم کیلومتری پارسه  نقش رستم است .

محل آرامگاه داریوش و خشایار و اردشیر یکم و داریوش دوم و آرامگاهی نیمه کاره که احتمالأ متعلق به داریوش سوم بوده است .آرامگاه اردشیر سوم " ( دخمه شمالی ) و " آرامگاه اردشیر دوم " ( دخمه جنوبی ) شکل تقریبا ً یکسانی دارند یعنی اطاقی در دل کوه کنده اند که در آن چند تابوت سنگی تعبیه کرده بودند تا جسد مومیایی شده شاه ویارانش را در آن بگذارند. جبهه بیرونی آرامگاه را هم با نقش شاه در برابر " آتش شاهی " و زیر سایه " فرّ کیانی " بـــــر روی تخت بزرگی نقش کرده اند که نمایندگان اقوام تابع آن را بر دوش می کشند.

دیوارهای پارسه در برخی جاها به ضخامت 5/5 متر بوده و قطعه سنگهای به کار رفته به وزن بیش از 45 تن می رسیده   . بی شک از همان آغاز برپا کردن بناها ، یکی از دغدغه‌های مهم معماران، حفاظت مجموعه در مقابل عوامل طبیعی و به ویژه بارش باران بوده است. ناودان‌های آجری و قیر اندود ، تنبوشه‌ای، پرشی، کانال‌های روباز و چاه سنگی از جمله تدابیری هستند که مجموعه را از گزند سیلاب‌ها محفوظ می‌کردند.

دشت سرسبز مرودشت ، سقفهای بسیار بلند و فضاهای وسیع ، درهای گشاده و پنجره های متعدد هوای آن  را در تابستان معتدل وخنک می ساخته است .

و در زمستان دیوارهای خشتی و لایه های گچ که یک عایق حرارتی تشکیل می داده ، پرده های ارغوانی بلند و ضخیم که مانع نفوذ سرما به درون فضاها وتالارها می شده ، پوشش سقف نیز چوبی بوده که این امر در گرم شدن محیط تاثیر به سزایی داشته است .                                       

دیوارها را با آجر لعابدار و کف اتاق ها را با گچکاری می پوشاندند. روی درها با قطعات زر وسیم آراسته شده بود. پرده های بزرگ رنگی بر زیبایی درون و برون کاخ ها می افزود. فرش های نفیس کف اتاق ها چشمان را خیره می کرد.

در گذر زمان تعدادی از ستون‌های دروازه کاخ صد ستون در تخت جمشید حوادثی مثل زلزله را پشت سر گذاشته و سر پا مانده‌اند. آن‌ها در نگاه اول یکپارچه به نظر می‌رسند اما در حقیقت تکه تکه هستند و روی هم سوار شده‌اند. راز پایداری آن‌ها مقابل زمین لرزه در محل اتصال این تکه‌هاست، جایی که دو تکه ستون به وسیله سرب مذاب به هم متصل شده‌اند. این سرب علاوه بر محکم کردن اتصال دو تکه ستون، نقش مهمی برای مقاومت سازه در مقابل زمین لرزه داشته است. سرب فلز چکش خوار و نرمی است که هنگام بروز زمین لرزه از خودش واکنش نشان داده و خرد نمی‌شود، این همان نقشی است که در ساختمان‌های امروزی و مدرن بر عهده فنر لای ستون‌ها گذاشته می‌شود.                                  

تخت جمشید نیز دارای سیستم آب و فاضلاب بوده ، در تخت جمشید مجاری زیرزمینی آبرسانی و فاضلاب پیچ در پیچی کشف شده که به طول بیش از 2 کیلو متر می رسد .

یکی از هنرهای معماری در تخت جمشید این است که نسبت ارتفاع سر درها به عرض آنها و همین طور نسبت ارتفاع ستون‌ها به فاصلهٔ بین دو ستون نسبت طلایی است. نسبت طلایی نسبت مهمی در هندسه‌ است که در طبیعت وجود دارد. این نشانگر هنر ابرانیان باستان در معماری است.

هنر نقاشی و زرگری و تندیس سازی و معماری هخامنشی همه در" پارسه " مجسم شده اند. نه تنها بعضی از نقوش رنگ دارند، بلکه روکش درها و میخهای آنها و نیز جواهرات  پادشاهان را از زر وسیم می ساختند و به سنگ می نشاندند. از روی آثار" پارسه " است که می توان نوع لباسها و ابزار و آلات و شیوه تندیس پردازی هخامنشی را در هر جا که باشد خواه در هند یا ترکیه ، خواه در مصر یا ازبکستان و ارمنستان شناخت .

اعداد ۳، ۷ و ۹ اعدادی مقدس به شمار می رفتند و کاخ آپادانا در مجموع ۷۲ ستون دارد که برابر ۷۲ فصل یسنای اوستا ۷۲ رشته کشتی (کستی) است که ایرانیان باستان به کمر می‌بسته‌اند. بر نقوش بارعام کاخ صد ستون و نقش‌نمای آرامگاه‌ها، پادشاه و شش تن از یارانش را نشان داده‌اند که درست مانند قرار گرفتن اهورامزدا در میان شش فرشته بزرگ در باور ایرانیان باستان است و تأییدکننده زرتشتی بودن هخامنشی‌ها است و پلکان بزرگ شمال‌غربی ۱۱۱ پله (یعنی سه بار عدد یک) دارد که حاصل ضرب ۳۷ در عدد ۳ است و شمار منزل‌های راه‌شاهی از شوش تا سارد هم درست ۱۱۱ بوده‌است.

منبع : ویکی پدیا

http://saaidsamiei.persianblog.ir

http://www.parsemodel.com